Versmobiel
Meindert Talma terug naar Surhuisterveen

4 december 1999
Peter van Brummelen

© Foto: Reyer Boxem

Dammen met ome Hajo is het romandebuut van Meindert Talma, in muziekkringen ook wel bekend als leider van de groep Meindert Talma & the negroes. Eindelijk een boek waarin wordt omgekeken naar een gereformeerde jeugd zonder de daarbij gebruikelijke wrok.

ZOALS OVERAL in Friesland is het  plaatsnaambord tweetalig. Surhuisterveen staat er in het Nederlands op, met daaronder in het Fries: Surhûsterfean. Op een apart bordje: "Zo gezellig is er maar !" En of het gezellig is, daar in het rond de zesduizend zielen tellende dorpje in de Friese Wouden, een van de weinige plekken in Friesland waar de groene weilanden worden afgewisseld met bossen. De aanwezigheid van een Chinees restaurant en een Al Pacino geheten pizzaria geeft aan dat de moderne tijd ook hier voorzichtig zijn intrede heeft gedaan, maar voor het overige waan je je jaren terug in de tijd. Dit is het Friesland van de VVV.

De plaatselijke slager heeft behalve eigengemaakte snert ook droge worst in de aanbieding, vanzelfsprekend de op turf gerookte variant. De hifi- en platenzaak van het dorp heet nog prachtig ouderwets Radio Boonstra. Bij de gereformeerde kerk lezen we dat er elke zondag om half tien 's ochtends en om twee uur 's middags diensten worden gehouden. Ter kerke kan men die dag ook gaan bij de Nederlands hervormden dan wel de doopsgezinden, maar wie hier een katholiek godshuis zoekt, moet het maar een paar dorpen verderop proberen. Een zogeheten Koninkrijkszaal van het Leger des Heils is er weer wel. En een ijsbaan heeft Surhuisterveen ook - al staat die nu nog volledig onder water.

Wie is opgegroeid met de boeken van De Kameleon denkt hier ieder moment Hielke en Sietse Klinkhamer, beiden in een blauwe overall natuurlijk, tegen het lijf te lopen. Wie Dammen met ome Hajo heeft gelezen, heeft nog veel meer te fantaseren. Want dat parkje daar, dat kan niet anders zijn dan het hertenkamp waar de sexsmurf, de lokale punk, vanuit een boom obcene taal schreeuwde naar Geesje, de dochter van dominee Vogel. En daar bij die sportvelden is ongetwijfeld ook het terrein van K.V. It Fean, de plaatselijke korfbalvereniging. En kijk eens, in die schuur naast dat huis, daar staat zowaar een versmobiel, precies zo een als Ome Hajo indertijd moet hebben gehad.

Dammen met ome Hajo is het romandebuut van Meindert Talma, 31 jaar oud, 2,06 meter lang en in muziekkringen ook bekend als leider van Meindert Talma & the negroes, een zogeheten lo-fi-groep die repertoire brengt in afwisselend het Nederlands, het Fries en het Engels. De laatste cd van de groep heet ook Dammen met ome Hajo en is te beschouwen als de soundtrack bij het gelijknamige boek. Op zowel de hoes van de cd als de omslag van het boek prijkt dezelfde foto van een tweetal tuinstoelen. Het vrolijke bloemenmotief op de bekleding van de stoelen en de gelige gloed over de foto hebben een onmiskenbare seventies-sfeer. Boek en cd spelen zich dan ook af in de jaren zeventig (en een deel van de jaren tachtig); de tijd waarin Meindert Talma opgroeide in Surhuisterveen, of zoals de bewoners de plaats meestal kortweg aanduiden: It Fean.

Debuutromans van dertigers spelen zich doorgaans af in de grote stad, waar dan, naar Amerikaans voorbeeld, volop wordt geneukt en gesnoven en liefst zo nu en dan ook rake klappen vallen. Niks van dat alles in Dammen met ome Hajo, dat valt te beschouwen als een monumentje voor het plattelandsleven. De opgroeiende jeugd in Dammen met ome Hajo doet aan korfbal, is lid van de Shalom Singers (het gospelkerkkoor van de gereformeerde kerk), beschouwt Dick Passchier als een held en zegt de meester van de lagere school na in zijn zelfverzonnen politieke rijn: Het CDA dat moet er zijn/ dan is alles pas echt fijn/ PVDA, weg er mee/ Dat is goed voor de wc. Wie dacht dat Friezen niet aan humor deden, wordt hier gelogenstraft: Dammen met ome Hajo is zo'n boek waarbij je je als lezer er voortdurend op betrapt dat je hardop zit te lachen.

MARKANTE FIGUREN genoeg daar op het platteland. Naast bovengenoemde sexsmurf (drie turven hoog, voorzien van een hanenkam en meer dan gemiddeld geïnteresseerd in de vleselijke geneugten) wordt Dammen met ome Hajo bevolkt door types als onder anderen kerkorganist Oebele Bosma (die weer de vader is van de verrukkelijke Hester), snackbarhouder Sietse Snack (de opvolger van Jan Patat) en dominee Bieleman, onder meer de drijvende kracht achter de jeugdbeweging 'De Jonge Kerk in Actie'.

De meest tot de verbeelding sprekende persoon in Dammen met ome Hajo is toch de man uit de titel. Ome Hajo rijdt met een naar Atje Keulen-Deelstra vernoemde SRV-wagen (of zoals hij dat zelf deftig zegt: een versmobiel) en is daarnaast een begenadigd en fanatiek amateurdammer.

Op cd wordt Ome Hajo geëerd in het nummer Versmobiel-ondernemer. Er was natuurlijk al dat reclamedeuntje van het Cocktailtrio ('Leve de man van de SRV, van je hiep, hiep, hoeree!'), maar dit moet de definitieve ode aan de SRV-man zijn. Denkt u er zelf even een stem bij waar nauwelijks melodie in te ontdekken valt en een kreunend en steunend orgeltje:
Ik ben een versmobiel-ondernemer
met de kar vol zuivelproducten
maak ik iedereen gelukkig
de vrouwen vertrouwen mij allemaal
bij de een hou ik een ouwehoerverhaal
bij de ander ben ik wat sneller klaar
Dat het beroep van SRV-man ook zijn schaduwkanten heeft, leren we helemaal aan het einde van het lied:
maar het is niet altijd feest,
zo ben ik laatst
op een dag nog bij drie begrafenisen geweest
ja, want dat is ook de taak van een versmobiel-ondernemer

De SRV-carrière van ome Hajo komt ten einde op de dag dat hij Jellie Elzinga, vanwege haar bouw ook wel bekend als Sterke Jellie, onder de wielen van zijn wagen krijgt. Jellie breekt daarbij slechts een been, maar ome Hajo is er zo van onder de indruk dat hij de versmobiel van de hand doet. Zijn toch al niet geringe belangstelling voor het geloof slaat dan om in regelrechte godsdienstwaanzin. Zijn tegenstander aan het dambord, meestal de jonge Meindert Talma, slaat hij om de oren met geïmproviseerde preken. Op kerstnacht stapt hij zelfs naakt door de sneeuw, gehoor gevend aan de stem van een ingeltsje, dat meldt dat zijn tijd is gekomen.

Meindert Talma woont tegenwoordig in de stad Groningen, waar hij geschiedenis studeerde. Het bevalt hem wel daar in de grote stad. "Hier in Surhuisterveen is de bieb maar drie keer per week open, in Groningen kun je de hele week terecht," zegt hij met precies die stem die je verwacht na lezing van het droogkomische proza van Dammen met ome Hajo. Op verzoek van Het Parool is hij een middagje terug in zijn geboortedorp. Een rondleiding verzorgt hij er raag, maar de gehoopte ontmoeting met de echte ome Hajo kan helaas geen doorgang vinden. Sterker, Talma wil niet eens over hem praten. "Dat heb ik zo afgesproken met hem. Hij wil niet meer worden genoemd in interviews." Maar hij bestaat wel? Dat zeker, maar hij gaat in werkelijkheid wel onder een andere naam door het leven.

Talma heeft in Dammen met ome Hajo wel meer namen veranderd, hoewel het soms om wel heel minieme wijzigingen gaat. In de dominee Bieleman uit het boek zullen de meeste bewoners van Surhuisterveen zonder problemen de echte dominee Hieleman herkennen.

Niet alle Surhuisterveners zijn even ingenomen met Dammen met ome Hajo. Ook Talma's eigen ouders hebben zo hun bedenkingen. Ma Talma vond de scènes met de sexsmurf 'laag bij de gronds', pa meende dat zoonlief de kerk, en dan met name de Jonge Kerk in Actie, belachelijk had gemaakt. Merkwaardig, want het opvallende aan ome Hajo is juist dat hier eindelijk eens wordt teruggekeken op een protestants-christelijke jeugd zonder de daarbij gebruikelijke wrok. Anders dan Jan Wolkers of Maarten 't Hart en al die andere Nederlandse schrijvers die werden grootgebracht met de bijbel, lijkt Talma geen enkele frustratie aan zijn opvoeding te hebben overgehouden.

NAAR DE KERK gaat hij tegenwoordig niet mee, maar hij denkt met liefde terug aan die zondagochtenden waarop zich in de gereformeerde kerk van Surhuisterveen zeker duizend gelovigen verzamelden. "Dominee Hieleman was tot ver in de omgeving populair, vrouwen hadden zijn portret thuis op de schoorsteen staan. Als jongetje was ik zwaar gelovig, ik vond die kerkdiensten heel indrukwekkend. Ik heb daar nog steeds een zwak voor. Het is toch ook prachtig dat mensen een keer in de week samenkomen om hun geloof te belijden? Rond mijn zestiende, zeventiende wilde ik niet meer mee naar de kerk. Een tussenfase was die periode waarin ik alleen nog op zondagmiddag naar de kerk ging. Was best gezellig, achter in de kerk zat je dan met al die lui waar je de avond daarvoor mee was uitgeweest.

Het geloof heeft hij afgezworen, maar de bijbel mag Meindert Talma nog graag ter hand nemen. En dan bij voorkeur in de Friese vertaling. Ook vroeger thuis werd er twee maal daags voorgelezen uit de Friese bijbel. Talma herinnert zich hoe zijn pa ook in het Fries voorging in het gebed, waarin de hemelse vader werd aangeroepen als himmelske Heit.

Ook Dammen met ome Hajo bevat veel Fries. Alle dialogen zijn opgesteld in de taal waarmee Talma werd grootgebracht en die hij nog steeds als zijn eerste taal beschouwt. "Denken doe ik nog altijd in het Fries. Als ik schrijf moet ik ook oppassen geen 'Friesismen' te gebruiken. Ik zeg bijvoorbeeld: waar kom je weg? Dat is geen Nederlands. Nederlands is: waar kom je vandaag? Een redacteur heeft het nagekeken op dat soort fouten."

Dialogen in het Fries waren volgens de schrijver noodzakelijk. "Zo wordt er gepraat in Surhuisterveen, zo moest het dus ook in het boek."

Voor niet-Friezen is het even puzzelen bij zinnen als Hâld dy de harses, smoarge sexsmurf (Houd je kop, smerige sexsmurf) of SRV-man is dêrom sa'n geweldich berop, omdat je als SRV-man rjocht op it sukses ôfstjoere (SRV-man is zo'n geweldig beroep omdat je recht op het succes afstuurt), maar net als bij de strips van Haagse Harry wil hardop lezen nogal eens helpen.

De liedjes op de cd Dammen met ome Hajo worden in het Nederlands gezongen. Radio Fryslân draait de plaat niet omdat men hem daar 'te raar' vindt, maar wel prijkt hij in de Moordlijst, de tweewekelijks in Oor afgedrukte voorkeurslijst van Nederlandse popcritici en radiomakers.

Muzikaal zegt Talma vooral te zijn beïnvloed door Guided by Voices, een Amerikaanse groep die doet in veelal korte liedjes en die zich niet al te druk maakt om de geluidskwaliteit. Vooralsnog verkoopt het boek Dammen met ome Hajo stukken beter dan de gelijknamige cd, maar optredens doen Meindert Talma & the negroes zeker een paar keer per week. Commentaar op hun naam krijgen de stuk voor stuk blanke groepsleden nooit, iedereen ziet de grap er wel van in. Behalve dan die dame die op de Parade in Amsterdam kwam vertellen dat de Negroes een politiek gezien volstrekt incorrecte naam was. Die avond trad de groep verder op als Meindert Talma & the Afro-Americans.

Terug naar
pers-overzicht